«Саллаат сулуһа»

Аҕа дойду улуу сэриитэ ааспыта 75 сыл ырааппытын да иһин, Арассыыйа, Саха сирин дьоно хаһан даҕаны умнубат, билигин даҕаны сэрии суодаллаах тыынын, кэмин кинигэлэртэн, памятниктартан, сэриигэ сылдьыбыт, кыайыыны уһансыбыт сэрии, үлэ  ветераннарыттан, сэрии кэмин оҕолоруттан  билэбит.

Биир оннук оччотооҕу дуорааны кэнэҕэски ыччакка суруйан хаалларбыт  кэриэс кинигэнэн буолар Албан аат орден толору кавалера Дмитрий Ананьевич Петров cуруйбут автобиографическай ахтыылартан турар «Саллаат сулуһа» кинигэ (1970).

Автор кинигэтин күндү доҕотторугар – тапталлаах Тааттатын охсуһууга уонна үлэҕэ умайбыт ньургун уолаттарыгар Советскай Союһун Геройа Федор Матвеевич Охлопковка уонна гвардия младшай лейтенаныгар Иннокентий Васильевич Кузьмиҥҥа анаабыт.

Албан аат уордьан толору кавалера Д.А. Петров уонна  Советскай Союз Геройа Ф.М. Охлопков.
Учуутал, үс бойобуой уордьаннаах И.В.Кузьмин

Журналист Андрей Данилов Дмитрий Ананьевичка кинигэтин суруйарга көмөлөспүтэ, кинигэҕэ «Хорсунтан хорсун саха эбэтэр автор туһунан аҕыйах тыл» киирии тылы суруйбут.

Журналист А.Л. Данилов.
Журналист Андрей Данилов  дьиэ кэргэнин кытта. 1969 с.

Автор бэйэтин туһунан сэһэнин төрөөбүт дойдутун кэрэ бэйэлээх айылҕалаах сиргэ турарыттан саҕалаабыт. Төрөппүттэрин туһунан ахтыбыт.  Ийэтэ Балааҕыйа иистэнэрин, сымнаҕас, элэккэй майгылааҕын ахтар, бэрт үчүгэйдик суруйар:

Бу дойду дьоҕус арыы тыаларыттан биирдэстэрин арҕаа сирэйигэр, айан суолун кытыытыгар, былыр үс ыал олорбут эбит. Ол – Мэхээлэ Байбаллыыкап, Дьаакыптаан Кылаайап уонна мин аҕам Алаанньыйа Бөтүрүөп диэннэр.

Ортоку дьиэ – биһиэнэ. Илин диэкинэн ааннаах хотонноох балаҕан. Оҕуруотун иһигэр дьоҕус соҕус икки ампаардаах. Кыстыкпытыгар итинтэн ордук тутуу суоҕа.

Дьонум бэрт дьадаҥы ыал этилэр. Аҕам Ананий, мин түөрт саастаахпар, саас муус устар саҕана кунанын айааһыы сылдьан чигдигэ бүөрүн көтүрү бырахтаран улаханнык аһааҕыран, сайын от ыйын саҕана өлбүтэ. Кини төрдө билиҥҥитинэн Үс-Амма нэһилиэгэр Соҕуй Амматыгар Түөнэкэй диэн сиргэ олохтоох удьуор уус, киэҥ ыырдаах булчут Олоһуйалартан эбитэ үһү. Ону ууһаабыта буолуо, аҕам бэрэстээк ууһун бастыҥа, болуотунньук чулуута эбитэ үһү. Былыргы киһиэхэ бэрт ырааҕынан тэлэһийэр эбит. Ананий Черкашин диэн табаарыһыныын Охотскайга тиийэ болуотунньуктаабыт.

Ийэм Балааҕыйа Дьиэрэҥнээхтэн төрүттээх элбэх оҕолоох дьадаҥы Кэккэлэтэр уола Өндөрөй Дьөгүөрэп орто кыыһа эбитэ үһү. Дьадаҥы ыал кыыһа буолан, кыра эрдэҕиттэн таҥаһын-сабын туомун бэйэтэ абыахтана, туостан иһит-хомуос тигэ идэлэммит. Ыал буолан баран, ол идэтин өссө сайыннарбыта. Мин өйдүүрбэр туостан арааһынай дьарҕаа ойуулаах иһиттэри тигэн муҥа суох санатарын умнубаппын. Кини илиититтэн ынах ыыр, уу баһар ыаҕайалар, үүт кутар чабычахтар, быдараахтар, матааччах уо.д.а. оһуорданан-бичиктэнэн тахсаллара. Суҥтан, сылгы сиэлиттэн ситии хатара, иһит тигэригэр ситиитигэр оҕуруо тиһэрэ. Хайа уонна туой көһүйэлэри эллээн оҥорор идэлээҕэ. Көһүйэ буорун кини Туойдаах хайатыттан аҕалтарара.

Аҕабыт өлбүтүн кэннэ ийэм эрэйдээх ити курдук дьоҥҥо иистэнэн эдьиийдэрбин уонна миигин иитэрэ. Онтон сэттэ сааспын туолуубар ас барбат буолан өлбүтэ.

Ийэбин балачча өйдүүбүн. Ийэм эрэйдээх наар мин санаабын көтөҕөр, наар миигин үчүгэйгэ угуйан, арааһы була сатыы-сатыы кэпсиир идэлээх этэ.

Дмитрий Ананьевич ийэтэ төһө даҕаны кыра эрдэҕинэ өлбүтүн иһин кини туһунан сырдык өйдөбүлү үйэтин тухары илдьэ сылдьыбыт, сэриигэ киирэригэр ийэтин санаата күүс көмө буолбут.

Оннооҕор немецкэй фашистары утары күөн көрсөр мүччүргэннээх түгэннэргэ, хааным хамсаатаҕына, ийэм эрэйдээҕи саныы түһэрим. Кини: «Оҕом чобоо киһи буолуо» — диирин өйдүүрүм уонна ону ийэм ытык кэриэһин, кини миигин алҕаабыт кэриэс-хомуруос тылларын курдук саныырым. Оччоҕо күүспэр күүс эбиллэн, санаабар санаа салҕанан, уон оччо уоҕура түһэрим, буулдьа да хоппот, уот да сиэбэт, ууга да тимирбэт олоҥхо бухатыыра – буойун, ама, мин инибин дэнэрим. Ити курдук күүстээх эбит, көр, ийэ кэс тыла, кини кэриэһэ. Мин биири хайаан даҕаны лоп-курдук этиэх этим: күүстээх санаа  хаһан баҕарар үчүгэй, хаһан баҕарар туһалаах. Ийэм, үөрэҕэ суох саха дьахтара, миэхэ оннук өйү-санааны иҥэрэ сатаабыт эбит буоллаҕа дуу диэн билигин таайа саныыбын. Ол иһин ийэм кэриэһэ миэхэ күндү. Ол кэриэс миигин олоххо арчылыыр, кыайыыга арыаллыыр.

Д.А. Петров уоттаах сэриитэ 1944 сыл кулун тутарыгар саҕаламмыта. Ол туһунан кини маннык суруйар:

Баҕабыт дьэ туолбута: кулун тутарга танкаларбытын тимир суол   тиэнэн, тус арҕаа айаннаабыппыт. Оччолорго Украина столицата Киев саҥа босхоломмут этэ, сэрии Арҕаа Украина сиригэр бара турара

Новоград-Волынскайга тиийиибит саҕана немец самолеттарыгар түбэстибит. Өстөөх хас да самолеттара, хардары-таары халаатыы сылдьан, бомбалаатылар. Бомба эстиитин, сэрии тыаһын-ууһун мин аан бастаан онно иһиттим. Тимир суол станциятыгар дуолан баһаар турда. Биһиги ааһа айанныы турбатыбыт, тохтоон, ол уоту умуруорустубут.

Герой Польша границатыгар Арҕаа Буг өрүс туоруур кыргыһыыга хорсун быһыытын иһин Албан аат орден 3-с степенин ылбыта. Ону кини маннык бэлиэтиир:

1944 сыл от ыйын 20 күнэ, 11-с танковай корпус Арҕаа Буг өрүскэ тоҕо ааҥнаан тиийбитэ. Арҕаа Буг кыра соҕус өрүс. Саха сирин өрүстэриттэн, холобур, Аммаҕа маарынныыра эбитэ дуу. Бэрт ньыла биэрэктээх. Уутун күлүктүүр хойуу иирэтин кэрдэн кэбиспиттэр. Чычаас баҕайы. Сүүрдэн дьырылыы сытар таас оломнордоох. Дойдубут ытык чэрчитэ – кыраныысса манан ааһар эбит.

Өрүһү ортолоон истэхпитинэ, эмискэ өстөөх ракетата сандааран таҕыста. Биллилэр. Үрдүк хара сыыртан пулемет ытыалаан күпсүйдэ, миналар иһирдилэр. Уҥуоргу кытыл эмискэччи уотунан, өһөх буруонан оргуйа, ыһыллаҥныы түстэ. Аны синэ биир, харса суох түһүнэн кэбистибит. Мин ручной пулеметтаахпын, хас даҕаны дискэни солбуйдум. Кытыыны булаат, сыыр аннын диэки былдьастыбыт. Онтон үөһэ диэки гранаталары тамнаатыбыт.

  • Ураа-а!!!

 Модун хаһыыны кытары сыыры өрө ыстанныбыт итиэннэ, өстөөххө бокуой биэрбэккэ, траншеятыгар саба сырсан тиийдибит.

Дьэ, манна буолла үтүө ныһыйсыы. Автомат кылгас уочарата, граната эстэрэ, бэстилиэт таһыргыыра, прикладынан сырбатыһар бүтэҥи тыас, араас омугунан саҥарсыы, ыһыы-хаһыы, ынчык – барыта туох да ааттаах тулуйбат куугунугар холбосто.

Итини тутатына билбэккин. Кэнники, хапсыһыы бүппүтүн кэннэ сынньалаҥҥар түлэс-балас санаан аһараҕын.

Ол түүнү быһа, сарсыарда күн уоттана ойуор диэри сэриилэспиппит.

Командирдар биһигини сынньапатахтара, — чугас соҕус ханнык эрэ дэриэбинэ көстөн турара, ону атаакалаан ыларга, платцдармы кэҥэтэргэ бирикээстээбиттэрэ. Тохтоло суох атаакалаан испиппит. Сөп-сөп хаптайа-хаптайа, хонуу устун саба сырсан киирбиппит.

11-с танковай корпус уонна 2-с танковай армия инники кимэн киириилэригэр ити операция улахан суолталаммыта. Хорсуннук кыргыспытым иһин миэхэ Албан аат үһүс степеннээх орденын туттарбыттара. Ону таһынан, от ыйын 22 күнүгэр Кылаабынай Верховнай Командующай И.В. Сталин махталын туппутум.

Дмитрий Ананьевич ахтыыларын бу курдук түмүктүүр:

Сэрии диэн тугун-ханныгын Америка ыччата биллин. Аҕа дойду бүтүннүүтэ биллин. Биллин уонна бобустун!

Оччоҕо аны сэрии буолуо суоҕа.

Кылгас ахтыыларбын уонна сорох саныыр санааларбын, ыччаты кытары кэпсэтэ таарыйа, суруйдум.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *